वैराग्यशतकम् - श्लोक १० (आशा-नदी निरूपणम्) आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी । मोहावर्तसुदुस्तरातिगहना प्रोत्तुङ्गचिन्तातटी तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः ॥ १०॥ पद-विच्छेद एवं व्याकरण (Morphological Analysis) + संस्कृत शब्द विच्छेद / प्रकृति-प्रत्यय रूपक (Metaphorical Meaning) मनोरथ-जला मनोरथ + जल (बहुव्रीहि) इच्छाओं/कल्पनाओं रूपी जल वाली। …
वैराग्यशतकम् - श्लोक ९ (मृत्यु-भय एवं जैविक जड़ता) निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानोऽपि गलितः समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः । शनैर्यष्ट्युत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने अहो मूढः कायस्तदपि मरणापायचकितः ॥ ९॥ पद-विच्छेद एवं व्याकरण (Morphological Analysis) + संस्कृत शब्द विच्छेद / प्रकृति-प्रत्यय अर्थ (Deep Meaning) निवृत्ता नि + वृत् + क्त (स्त्री.) लौट गई / समाप्त हो गई (Withdrawn)। …
वैराग्यशतकम् - श्लोक ८ (जरा और तृष्णा) वलीभिर्मुखमाक्रान्तं पलितेनाङ्कितं शिरः । गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥ ८॥ पद-विच्छेद एवं व्याकरण (Morphological Analysis) + संस्कृत शब्द विच्छेद / प्रकृति-प्रत्यय अर्थ (Deep Meaning) वलीभिः वली + भिः (तृतीया बहुवचन) झुर्रियों के द्वारा (By wrinkles)। आक्रान्तम् आ + क्रम् + क्त आक्रांत/घेर लिया गया है (Inv…
वैराग्यशतकम् - श्लोक ७ (सापेक्षता का अनुसंधान) भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः । कालो न यातो वयमेव याता- स्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥ ७॥ पद-विच्छेद एवं व्याकरण (Morphological Analysis) + संस्कृत शब्द विच्छेद / प्रकृति-प्रत्यय अर्थ (Deep Meaning) भुक्ताः भुज् + क्त (कर्मणि) भोगे गए / समाप्त किए गए (Consumed)। तप्ताः तप् + क्त …
वैराग्यशतकम् - श्लोक ६ (मिथ्या तपस्या) क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्तं न संतोषतः सोढा दुःसहशीतवाततपनक्लेशा न तप्तं तपः । ध्यातं वित्तमहर्निशं नियमितप्राणैर्न शम्भोः पदं तत्तत्कर्म कृतं यदेव मुनिभिस्तैस्तैः फलैर्वञ्चिताः ॥ ६॥ पद-विच्छेद एवं व्याकरण (Morphological Analysis) + संस्कृत शब्द विच्छेद / प्रकृति-प्रत्यय अर्थ (Deep Meaning) क्षान्तम् क्षम् + क्त सहन किया (Endured)। …
वैराग्यशतकम् - श्लोक ५ (स्वाभिमान-क्षयः) अमीषां प्राणानां तुलितबिसिनीपत्रपयसां कृते किं नास्माभिर्विगलितविवेकैर्व्यवसितम् । यदाढ्यानामग्रे द्रविणमदनिःसंज्ञमनसां कृतं वीतव्रीडैर्निजगुणकथापातकमपि ॥ ५॥ पद-विच्छेद एवं व्याकरण (Morphological Analysis) + संस्कृत शब्द विच्छेद / प्रकृति-प्रत्यय अर्थ (Deep Meaning) बिसिनी-पत्र-पयसाम् बिसिनी (कमलिनी) + पत्र + पयसाम् कमल के पत्ते पर ठहरे हुए जल की बूंद के समान। …
वैराग्यशतकम् - श्लोक ४ (आशा-विडम्बना) खलालापाः सोढाः कथमपि तदाराधनपरैः निगृह्यान्तर्बाष्पं हसितमपि शून्येन मनसा । कृतो वित्तस्तम्भप्रतिहतधियामञ्जलिरपि त्वमाशे मोघाशे किमपरमतो नर्तयसि माम् ॥ ४॥ पद-विच्छेद एवं व्याकरण (Morphological Analysis) + संस्कृत शब्द विच्छेद / प्रकृति-प्रत्यय अर्थ (Deep Meaning) खला-लापाः खलानाम् + आलापाः (षष्ठी तत्पुरुष) दुष्टों की कड़वी और अपमानजनक बातें। …